Terwijl ik nog eigenlijk meer wil weten over de shah-kemence, stuit ik zomaar ineens op nog een ander strijkinstument waar ik echt nog nooit van heb gehoord:
De gusle.
Het instrument is al bekend in de middeleeuwen en er is een vermoeden dat het al in de 6e eeuw bestond.
In de middeleeuwen en daarna werd het instrument in Servië en de landen eromheen bespeeld. De afkomst: er is een groot vermoeden dat het uit het oosten uit de moslimlanden als het Osmaanse Rijk naar de Balkan en de Dinarische Alpen is gekomen.
De gusle bestaat uit een uit één stuk uit, bij voorkeur, esdoorn houten klankkast met daarover geitenvel gespannen. Ook andere dierenhuiden worden ervoor gebruikt. Dan heeft het instrument nog een lange nek met houtsnijwerk aan het eindHet heeft één snaar en die snaar bestaat uit een bundel van iets van 30 stuks paardenhaar.
Er zijn ook wel varianten met twee snaren in de balkan, maar verder is het een éénsnarig instrument.
(uit Kroatië, online te koop voor 150 euro)
Het instrument varieert een klein beetje qua uitvoering binnen het grote gebied waar het voorkomt en dat hangt af van de culturele verschillen binnen die gebieden. Je ziet dat terug in de versieringen in de nek en het uiteinde (het houtsnijwerk aan de kop). Ook de naam kan variëren, zo heet het in Albanië lahuta.
Hoe maak je dan van die haren een snaar? Vermoedelijk door het veelvuldig draaien van die bundel zodat het één geheel wordt. Mogelijk is er iemand die hier nauwkeuriger weet hoe dat zit, graag info/correctie!!!
De strijkstok is ook bespannen met een bundel paardenhaar (van de staart).Het instrument wordt bespeeld door de klankkast tussen de knieën te houden en met de linkerhand in de nek te intoneren. Dus eigenlijk zoals je een viola da gamba bespeelt of een cello als je de pin niet gebruikt.
Bij het bespelen wordt zelden heel hoog in de nek geïntoneerd.
Het instrument is door de eeuwen heen gebruikt om een lied over een heldendaad, een geschiedenis te begeleiden, maar ook op een huwelijk om iets uit over het bruidspaar te vertellen. Aan het hof in de 8e eeuw was het ook een bekend instrument.
Hoe kan dat klinken?
Hier vond ik een lied met alleen c-d-es qua begeleiding.
Ik kom wel meer van dit soort patronen in de melodieën tegen die met de gusle worden gespeeld.
Ook met trillers die ik ook in de turkse muziek hoor die we op zaterdagen in Utrecht spelen.
Met strijktechniek worden de ritmische patronen en de accenten aangebracht.
Gusle en Erhu, twee eensnarige instrumenten, maar wát een verschillen!
Tegenwoordig wordt de gusla in Servie bespeeld, zijn er zelfs wedstrijden. Wie naar Raška, Kosovo en Metohija, maar ook in de omgeving van West Vojvodina gaat, kan spelers horen en zien
.
Bosnische variant (vormgeving):
Maar goed: dit instrument is dus ontwikkeld om liederen te ondersteunen. Epiek (verhalende literatuur), dáár vindt de toepassing zijn oorsprong. Men wil iets vertellen. Het zou misschien ook wel zijn gebruikt door de troubadours uit Azië en de Balkan, maar dat verzin ik nu ter plekke.
Hoe ver kom je met een gusle als solo-instrument? De mogelijkheden, zoals wij die hebben op onze violen en celli, heb je dus niet met de gusle. Misschien zijn de mogelijkheden van de gusle nog beperkter dan die van de erhu, of het is zo dat ze op de gusle niet zoveel proberen als op de erhu (waar een vioolconcert op wordt gespeeld). Ik ben op youtube niets tegengekomen waar op een gusle iets van een klassiek werk dat wij kennen wordt gespeeld. Geen Bach, zelfs geen Dvorak (maar ik kan me vergissen en misschien dat iemand iets kan vinden.)
En waarom zou men dat niet willen? Dat heeft, denk ik, vooral met cultureel chauvinisme te maken. En met het inzicht dat met dit instrument Mozart (om maar wat te noemen) toch niet uit de verf zal komen.
Gusle solo:
Er valt nog veel meer te vertellen. Ik heb hier veel weggelaten, maar dat is zo weer te lezen op de vele websites die over de gusle te vinden zijn.