Kortom, tenzij je de componist persoonlijk kunt aanspreken en je aanwijzingen kunt laten geven over hoe iets gespeeld moet worden naar diens inzicht/bedoeling, heb je als uitvoerende hoe dan ook maar te raden naar wat 'bedoeld' zou kunnen zijn. En dan kom je hoe dan ook bij je eigen 'bedoeling' terecht, niet langer die van de componist.
Zeker, je moet uitgaan van de partituur, anders zou je 'm gewoon uit het raam kunnen gooien en maar wat improviseren. En het begin van de studie van een werk moet erop gericht zijn om de partituur zo nauwkeurig mogelijk te volgen. Echter, je uitvoering van een werk krijgt pas een toegevoegde waarde op het moment dat je 'los' komt van de noten — het moment waarop je niet louter nog noten van papier zit/staat te spelen, maar je de partituur tot leven brengt.
Dit klinkt meer radicaal en liberaal dan wat het is: we doen immers niet anders. Zelfs wanneer we denken de partituur zo getrouw mogelijk te volgen, zullen we zelden of nooit een rigoureus strak tempo volgen, maar onwillekeurig iets rubato spelen, kleine ritardandi of accelerandi inbouwen die nergens staan, de ene forte toch wat sterker maken dan de andere en op sommige plaatsen het voorgeschreven piano misschien zachter maken dan het pianissimo op ander plaatsen. Op het moment dat we 'los' komen van de noten en tot een interpretatie komen, vergroten we die kleine vrijheden (die we ons bewust of onbewust al permitteerden) alleen maar uit. Dat is musiceren.
Je kunt, bijvoorbeeld, een Weense wals of een blues niet eens anders spelen: het ritme van het walsen en de shuffle staan immers niet in de noten (of toch slechts bij heel grove benadering).
Evenzeer kan de akoestiek van de ruimte waarin je speelt je dwingen om anders te spelen: spelen in een lege gotische kathedraal is heel wat anders dan spelen in een akoestisch droge studio en je 'So rasch wie möglich' zal zonder enige twijfel geheel anders uit de bus komen.
Kortom, je
moet je vrijheden ten opzichte van de partituur nemen en, gelukkig,
kun je ook niet anders. De mate van vrijheid die je neemt wordt door de luisteraar beoordeeld op accepteerbaarheid (ik verzin het woord ter plaatse, maar u begrijpt wat ik bedoel).
Het is een componist ook niet mogelijk om zijn bedoeling neer te schrijven zonder ruimte te laten voor discussie of twijfel. De componist weet niet hoe luid u zijn forte zult spelen of hoe zacht zijn piano. Het enige dat hij zeker weet is, dat het u niet mogelijk is om alle forti in de partituur even luid te laten zijn of alle piani even zacht. Hij weet ook zeker, dat u nooit in staat zult zijn om eender welk tempo rigoureus strak aan te houden.
Sterker nog: hij rekent erop dat u dat niet zult doen. Een dynamische aanduiding doorheen de gehele partituur exact even sterk spelen (als dat al mogelijk zou zijn) en elk tempo noot voor noot exact even strak aanhouden levert dode, robotachtige muziek op en afgezien van de uitzondering waar de componist op een dergelijk effect mikt, zal dat zeker niet de bedoeling van de componist zijn. Hij schrijft misschien hier en daar wat streekvoering, vingerzetting, pedaalvoering of ademhaling neer; alle overige noten of zelfs het gehele werk zijn voor invulling van de uitvoerende. Het verschil tussen een opstreek en een afstreek of het gebruik van de pedalen, enz. heeft echter nogal wat invloed op het uiteindelijk klinkende resultaat.
Nogmaals: de 'bedoeling' van een componist najagen is misschien een nobel streven, maar een illusie. De componist zelf heeft/had niet eens een definitieve bedoeling. Wat we uiteindelijk doen is
onze invulling geven van wat wij denken dat de 'bedoeling' van de componist is/was; in concreto dus:
onze bedoeling.
Ik hoorde onlangs in een gesprek deze schijnbaar onbeduidende opmerking: "de componist is belangrijker dan de uitvoerende"........!
De enige belangrijke persoon wat muziek betreft is de luisteraar. Muziek die nooit gehoord wordt, bestaat niet. Het is voor de luisteraar (je kunt ook 'lezende' luisteren) dat de componist muziek schrijft. Al heeft hij alleen zichzelf als ideale luisteraar voor ogen. En het is voor de luisteraar dat een uitvoerende speelt. Al speelt hij louter voor het speelplezier, dan nog is het klinkende resultaat het uiteindelijke doel en dat klinkende resultaat is bedoeld voor de luisteraar (al ben je het zelf).
Nee, de componist is niet belangrijker dan de uitvoerende. De een kan niet zonder de ander en de een is gedienstig aan de ander. Je neemt als uitvoerende de partituur als uitgangspunt, net zo als een componist de uitvoerende als zijn uitgangspunt neemt. Spreken over belangrijkheid van de een boven de ander is van generlei belang.
